Argentinië, van Iguazu tot Ushuaia

José de San Martín

Als lid van dat regiment nam hij deel aan de militaire campagnes in Afrika o.a. die van Melilla en Oran. Aan het einde van de Franse Revolutie in 1797 werd hij gepromoveerd tot Onder-Luitenant voor zijn acties tegen de Fransen in de Pyreneeën. In hetzelfde jaar moest hij zich, samen met zijn regiment, overgeven aan de Britse Vloot, waarop hij naar Zuid-Spanje trok om daar te vechten in Cádiz en Gibraltar. Hij werd gepromoveerd tot kapitein van de lichte infanterie.

Toen in 1808 de oorlog op het Iberisch Schiereiland begon werd hij afgedeeld bij het eerste regiment ´Voluntarios de Campo Mayor´. Na zijn veldslagen tegen de Fransen werd hij benoemd tot kapitein van het Borbon-regiment. Op 19 juli 1808, in de slag van Bailén, versloeg zijn regiment de Fransen waardoor het Andalusische leger Madrid konden veroveren. San Martín kreeg een gouden medaille en werd bevorderd tot Luitenant-Kolonel.

In Spanje leerde hij verschillende ´criollos´, Spanjaarden geboren in Zuid-Amerikaanse landen ten tijde van de conquistadores en hun rechtstreekse afstammelingen, kennen en hoorde hij van de onafhankelijkheidsbewegingen in Amerika. Op 16 mei 1811 nam hij deel aan de slag van Albuera onder het commando van generaal William Carr Beresford. Daar leerde hij de Schot Lord MacDuff kennen, die hem introduceerde in de groeperingen die ijverden voor onafhankelijkheid in Zuid-Amerika. Hij vroeg zijn ontslag aan uit het Spaanse leger. Jaren later in 1848 zou hij in een brief schrijven:…Bij een bijeenkomst van Amerikanen in Cádiz hoorde ik van de eerste onafhankelijkheidsbeweging in Caracas, Buenos Aires en andere plaatsen. Wij beslisten toen dat ieder naar zijn geboorteland zou terugkeren om onze diensten in deze strijd aan te bieden…

Met de hulp van McDuff kreeg San Martín een paspoort naar Engeland waar hij verschillende criollos leerde kennen die lid waren van de ´Logia de los Caballeros Racionales´. In 1812 vertrok San Martín naar Buenos Aires met het fregat George Canning. Op 9 maart 1812, bij zijn aankomst in Buenos Aires, werd zijn rang erkend en werd hij belast met de oprichting van het ´Regimento de Granaderos a Caballo´, grenadiers te paard. Dit regiment zou het best getrainde leger van de revolutie worden, dankzij de moderne oorlogstechnieken die hij geleerd had bij de oorlog op het Iberisch Schiereiland. In augustus van 1812 huwde hij met María de los Remedios de Escalada, dochter van een plaatselijke rijke familie. Ook richtte hij de ´Logia de Lautaro´, een onafhankelijkheidsbeweging, op. Toen in oktober de overwinning van het noordelijke leger, onder leiding van Generaal Manuel Belgrano, bekend werd, begon de Logia de Lautaro, gesteund door het leger van San Martín en de bevolking, politieke druk uit te oefenen op het Triumviraat dat aangesteld was na de revolutie van 25 mei 1810, om zo de eigen kandidaten in het zadel te helpen. Zo kwam het Tweede Triumviraat aan de macht met als leden: Juan José Paso, Nicolás Rodríguez Peña en Antonio Álvarez Jonte. Het nieuwe Triumviraat versterkte de positie van het leger en besloot om Montevideo, bestuurd door Spaanse aanhangers, te belegeren. San Martín werd bevorderd tot kolonel.

Op 28 januari 1813 werd San Martín met zijn regiment naar de Río Paraná gestuurd om de oever te verdedigen tegen de Spaanse vloot van 11 schepen onder leiding van generaal José Zavala. Op 3 februari landden de Spanjaarden op de oevers en vochten tegen San Martín in de slag van San Lorenzo. Toen zijn paard in de veldslag gedood werd, was het been van San Martín gekneld onder het kadaver. Hij werd bevrijd door Sergeant Juan Batista Cabral die bij deze hulpactie sneuvelde. Dit was de eerste militaire actie van San Martín in Zuid-Amerika en hij werd bevorderd tot generaal.

Het noordelijke leger van Manuel Belgrano, werd na 2 gewonnen veldslagen in Tucumán en Salta, verslagen in de veldslagen van Vilcapugio en Ayohuma. Hierop besloot het Triumviraat om San Martín ter versterking te sturen. In januari 1814 nam hij het bevel over van Belgrano, die tweede in bevel werd. Na een veldslag in Tucumán richtte hij een militaire school op om zijn troepen te onderrichten. Om tijd te winnen stuurde hij kolonel Martín Miguel de Güemes naar een veldslag met loyalisten die uit Peru kwamen. Het kwam echter slechts tot een paar schermutselingen in Salta en Jujuy. Door het nieuws van de overwinning van Commandant Guillermo Brown tegen de Spaansgezinde Vloot en het succesvolle beleg van Montevideo, trokken de Spaansgezinde troepen zich terug om te hergroeperen. In april 1814 werd San Martín op non-actief gezet om een ziekte te laten behandelen in Córdoba.

Manuel Belgrano

In Córdoba werkte San Martín verder aan het plan om Lima aan te vallen via Chili. Hiervoor vroeg hij zijn benoeming als gouverneur van Cuyo. De voorlopige regering van het toenmalige Argentinië, de Verenigde Provincies van de Río de la Plata, stuurde Juan Pueyrredón om San Martín te steunen bij zijn plannen. Eenmaal benoemd bereidde San Martín zijn plan voor om de Ander over te steken. Als gouverneur inde hij strikter belastingen, werd de landbouw gereglementeerd, beval hij massale inentingen tegen de pokken en richtte een bibliotheek op. Intussen probeerde hij andere provincie te overhalen om zich onafhankelijk te verklaren. Eén maand na zijn benoeming werd zijn vriend Bernard O´Higgins in Chili verslagen door de Royalisten. O´Higgins vluchtte naar de Andes. San Martín versterkte zijn spionage-netwerk en stuurde kartograaf Álvarez Condarco door de Los Patos-pas naar Chili om terug te keren via Uspallata, om zo kennis op te doen van de verschillende locaties, vooral de streek van Chacabuco. Ook werd valse ´geheime´ informatie verspreid om de vijand op het verkeerde been te zetten. Hij organiseerde het Leger van Cuyo en het 11^de Bataljon Infanterie onder leiding van generaal Gregorio de Las Heras. Het uiteindelijke leger telde 2800 manschappen. Bestaande lokale industrie kon dit leger echter niet voorzien van voldoende voorraden. Daarom creëerde San Martín zelf industrieën om zijn leger van het nodige te voorzien. Ook moest hij afrekenen met scepticisme van lokale leiders die niet geloofden in de oversteek van de Andes. Op 1 augustus 1816 doopte Pueyrredón echter het leger om tor Leger van de Andes en kreeg het nationale prioriteit. Bij het einde van de voorbereidingen telde het leger 3 generaals, 28 onderbevelhebbers, 207 officieren, 15 burgers, 3778 soldaten, 1392 logistieke troepen, 18 stukken artillerie, 1500 paarden en 9280 ezels. In september 1816 verplaatste San Martín zijn leger naar Plumerillo waar hij de laatste voorbereidingen trof om de Anders over te steken. Hij verdeelde zijn leger in 2 hoofdmachten en 4 kleinere afdelingen, maar hield alle informatie voor de oversteek strikt geheim.

Het monument ter ere van het Leger van de Andes 

Op 18 januari 1717 vertrok één hoofmacht met de artillerie naar Chili door Uspallata onder leiding van generaal Las Heras. Op 1 februari kwam deze aan in Las Cuevas. Op 19 januari vertrok de tweede hoofdmacht, onder leiding van San Martín, door de Los Patos-pas. Hij bereikte San Andrés de Tártaro op 8 februari, waar hij de 2 hoofdmachten verenigde. Beiden waren tijdens de reis verwikkeld in schermutselingen, Las Heras in Potrerillos en San Martín in Achupallas en Las Coimas. De tocht door de Andes duurde 21 dagen en was een uiterst moeilijk onderneming. De temperaturen op een hoogte van meer dan 3000 meter varieerden van 30ºC overdag tot –10ºC ´s nachts. De meeste paden waren slechts 50 cm breed en eigenlijk niet geschikt voor een doortocht van een leger. Ook San Martín zelf was verre van gezond en werd het grootste gedeelte van de reis op een draagberrie vervoerd. 300 manschappen, 5,5% van het leger bekochten de trip met hun leven.

Bij het binnentrekken van Chili kozen de Spaanse Royalisten positie aan de Cuesta Vieja-berg, in voorbereiding op de confrontatie met het leger van de Andes. Op 10 februari 1817 kwam het leger van San Martín in de vallei van de Aconcagua aan. Omdat de vijand nog steeds niet klaar was met zijn voorbereidingen, beval hij een versnelde voorbereiding van de eigen troepen. Ondanks een hevige aanval van rheumatische artritis beval San Martín de aanval in te zetten. Hij dokterde een strategie uit om de Spaanse Royalisten, die in de minderheid waren en verrast zouden zijn bij de aanval, tot overgave te dwingen. In de nacht van 12 februari begonnen de troepen van San Martín de beklimming van de Cuesta Vieja langs 2 zijden, de ene onder bevel van generaal Soler, de andere onder bevel van O´Higgins. De voorhoede van de Royalisten werd bij verrassing aangevallen en sloeg op de vlucht. O´Higgins vroeg en kreeg toestemming om de voorhoede te achtervolgen om zo een hergroepering te vermijden. Hij werd bevolen om te wachten tot het leger van Soler in positie zou zijn. Hij volgde echter dit bevel niet en begon de afdaling. Dit bracht zijn troepen aan een kreek in een slechte positie en binnen het bereik van de artillerie van de vijand. San Martín doorzag de slechte positie en stuurde een bericht naar Soler om hem tot spoed aan te manen. O´Higgins beval zijn troepen echter om te chargeren, roepende:…Soldaten! Leven met eer of sterven in glorie! Volg mij, de dappere! Chargeer!... De uitval was echter een uitzichtloze situatie totdat de troepen van Soler ter plaatse kwamen en het pleit in voordeel beslechtte. 500 royalisten sneuvelden en 600 werden gevangen genomen. Het Leger van de Andes telde 12 gesneuvelden en 100 gewonden. San Martín zond een bericht:…het leger van de Andes verkreeg glorie en meldt U dat wij de campagne in 24 dagen beëindigden, door het hoogste bergmassief van de wereld trokken, de tirannen versloegen en de vrijheid aan Chili gaven...

De slag bij Chacabuco

Op 14 februari werden San Martín en O´Higgins triomfantelijk ingehaald in Santiago de Chile en werd San Martín benoemd tot gouverneur van Chili, maar hij nam onmiddellijk ontslag zodat men O´Higgins aanduidde als ´Director Supremo del Estado de Chile´. Men richtte een gemeenschappelijk leger op. O´Higgins voerde het commando over de Chileense soldaten terwijl San Martín  aan het hoofd stond van het hele leger. Om de nodige fondsen voor een vloot in de Stille Oceaan te werven, vertrok San Martín naar Buenos Aires, waar hij een missie bemiddelde om naar Londen te gaan. Terug in Chili eind 1817 stuurde San Martín een delegatie naar Lima naar de onderkoning van Peru zogenaamd om een uitwisseling van krijgsgevangenen te bemiddelen. De eigenlijke bedoeling was om informatie in te winnen over de plannen van de vijand. De delegatie wist bij terugkomst te melden dat een Spaans leger met 4 fregatten een landing in Zuid-Chili aan het voorbereiden waren. Ondanks de nederlaag tegen San Martín en het opgeven van Santiago de Chile en het noorden van Chili, waren de Royalisten nog steeds sterk aanwezig in Zuid-Chili. Tevens vormden ze een alliantie met de plaatselijke Mapuche-indianen.

Het monument ter ere van San Martín in Santiago de Chile

Op 18 maart 1818 verzamelde generaal Osorio 5000 Royalisten in de buurt van Talca. San Martín vatte met 7000 manschappen post in de vlakte van Cancha Rayada. Daar San Martín een aanval in de flank vreesde reorganiseerde hij zijn positie. Het leger van de Royalisten viel echter bij verrassing aan onder commando van kolonel Ordoñez, terwijl de troepen van San Martín hun posities nog niet hadden ingenomen. In eerste instantie hield San Martín stand maar steeds meer van zijn soldaten vluchtten onder het geweld van de vijand. Na de aanvankelijke chaos beval hij de aftocht, die geleid werd door generaal Las Heras. Hij probeerde zoveel mogelijk wapens en artilleriestukken te recupereren. San Martín en O´Higgins werden op de hielen gezeten door de vijand. Op 21 maart 1818 hergroepeerden zich de 3500 overblijvende soldaten van het Verenigde Leger. Het nieuws van de nederlaag bereikte snel Santiago de Chile. De leugens over de dood van San Martín en O´Higgins bracht een volksverhuizing van Santiago naar Mendoza op gang. In de enige veldslag die San Martín verloor, verloor hij 150 manschappen en werden er 200 gevangen genomen. Honderden anderen deserteerden en hij verloor bijna de volledige artillerie en een groot deel van de paarden, ezels en wapens van het verenigde leger. Aan de kant van de Royalisten was de balans echter negatiever, ongeveer de helft van de manschappen gingen verloren in gesneuvelde, gevangen genomen en gedeserteerde manschappen. Na de verrassende overwinning van Cancha Rayada zetten de Royalisten koers naar Santiago. Het verenigde leger nam positie in Lomas Blancas, in de nabijheid van de vallei van Maipú en splitste zich in 3 delen. Generaal Osorio besliste, ondanks de vorige overwinning en tegen de raad van zijn officieren, om defensieve stellingen in te nemen. Toen San Martín dit zag reageerde hij:…Osorio is dommer dan ik dacht. Vandaag is de zege voor ons. De zon zal getuige zijn.

De slag bij Maipú 

Rond 11 uur in de morgen op 5 april viel het verenigde leger de stellingen van de Royalisten aan met verwoestende gevolgen. Osorio vluchtte met 1200 man naar Talcahuano, de meesten van hen, ongewapend. 2000 Royalisten sneuvelden, 3000 werden gevangen genomen en het grootste deel van de artillerie ging verloren. Het verenigde leger verloor 1000 manschappen. Door de nederlaag verloren de Spanjaarden de controle over Noord-Chili. Osorio vertrok naar Peru en liet kolonel Sánchez achter als bevelhebber van de overgebleven troepen.

San Martín vertrok naar Buenos Aires om de aankoop van schepen voor de Stille Oceaan te versnellen en om voor het eerst sinds het begin van de campagne zijn vrouw en dochter terug te zien. Toen bleek dat het half miljoen pesos niet beschikbaar was om de vloot te financieren, nam hij ontslag als opperbevelhebber onder de mom van ziekenverlof. Het ontslag werd niet aanvaard en de nodige fondsen kwamen op tafel. Toen het regeringshoofd José Rondeau verslagen werd bij de Slag van Cepeda nam San Martín opnieuw ontslag, argumenterend dat de overheid voor wie hij werkte niet meer bestond. De legerleiding weigerde het ontslag te aanvaarden en stuurde volgende mededeling:…het doel van het leger is het versnellen van het geluk van het land en de toestemming hiervoor werd gegeven door de bevolking en kon dus niet beëindigd worden…

Op 20 augustus 1820 vertrok een vloot van 8 oorlogsschepen en 16 transportschepen vanuit Valparaiso naar Peru onder leiding van Thomas Alexander Cochrane, hertog van Dundonald. Op 7 september landde het leger in Paracas en veroverde Pisco. San Martin stuurde op 7 september een manifest naar de Peruaanse bevolking:…ik ben geen veroveraar die probeert om een nieuwe slavernij te creëren. Ik ben enkel een toevallig instrument van gerechtigheid en een agent van het lot. De overwinning zal ervoor zorgen dat Lima voor het eerst zijn zonen zal verenigd zien. Jullie zullen zelf een regering kiezen en opgenomen worden in de lijst van de naties.

San Martín vermeed een militaire confrontatie in Peru en hoopte dat de bevolking zelf in opstand zou komen. Alle diplomatieke onderhandelingen om de onderkoning Joaquín de la Pezuela te bewegen om de onafhankelijkheid van Peru uit te roepen waren vruchteloos. Op 26 oktober zette de vloot koers naar het noorden van Peru en landde in Huacho op 12 november. Daar vernam San Martín de bevrijding van Guayaquil door de Peruaan Gregorio Escobedo, de maritieme blokkade van Callao door Cochrane en de overwinning van Alvarez de Arenales op de Royalisten in Guacarillo en Pasco. José de la Serna verving Pezuela als onderkoning van Peru. San Martín stelde een Voorlopig Reglement samen, die de rechten van de Peruaanse bevolking vrijwaarden, ontwierp een Peruaanse vlag en bereidde zijn mars naar Lima voor.

In maart 1821 landde het leger in Ancón bij Lima. Lima werd geïsoleerd. Eens te meer startte San Martín onderhandelingen maar Serna gaf niet toe. Op 2 juli ontmoette San Martín Serna. Hij stelde hem een grondwettelijke monarchie voor met een Europese monarch die later zou aangeduid worden. Serna verklaarde zich niet bevoegd voor zulke beslissing. Daarop viel San Martín Lima aan. De Spanjaarden werden overrompeld en de meeste soldaten gedood. Op 28 juli 1821 verklaarde Peru de onafhankelijkheid van Spanje en werd San Martín verkozen als ´Beschermer´ van het onafhankelijke land. Hetzelfde jaar schonk hij zijn boeken aan de Nationale Bibliotheek van Peru, die hij oprichtte. Na de eerste vergadering van het nieuwe Parlement, nam hij ontslag.

San Martín roept de onafhankelijkheid van Peru uit 

Op 26 juli 1822 ontmoette hij Simón Bolívar in Guayaquil om de toekomst van Zuid-Amerika te plannen. Vermits de besprekingen strikt geheim waren, zijn historici het niet eens over wat er gebeurde. Sommigen menen dat Bolívar weigerde om het commando te delen waarop San Martín zich terugtrok als landbouwer in Mendoza, anderen beweren dat San Martín een confrontatie met de energieke Bolívar uit de weg ging.

Simón Bolívar 

In 1824, na het overlijden van zijn vrouw, vertrok San Martín met zijn dochter naar Europa. Hij verbleef eerst in Londen en later in Brussel. Bij de Belgische Revolutie in 1830 werd hij verzocht om deel te nemen maar weigerde en om neutraal te blijven vertrok hij naar Parijs, waar hij cholera kreeg. Zijn dochter huwde Mariano Antonio Severo de Balsarce, onwettelijke zoon van Juan Manuel de Rosas, gouverneur van Buenos Aires. In 1848, bij het begin van de revolutie in Parijs, wilde hij naar Londen verhuizen maar bleef hangen in Boulogne-sur-Mer, waar hij de rest van zijn leven bleef.

San Martín in Parijs 1848

Zijn laatste daad in Argentinië was het aanvaarden van een geschenk van Rosas en de weigering om deel te nemen aan de burgeroorlog die zijn land verscheurde.Op 17 augustus 1850 overleed San Martín. In 1880 werd het stoffelijk overschot van San Martín overgebracht naar de kathedraal van Buenos Aires.

De graftombe van José de San Martín, bevrijder van Argentinië, Chili en Peru, in de kathedraal van Buenos Aires